wtorek, 17 listopada

Krzemień czekoladowy bryła kolekcjonerska

Przedstawiony na zdjęciu okaz to duża, surowa bryła krzemienia czekoladowego o masie 2,1 kg, charakteryzująca się bogatą teksturą i wyraźnym kontrastem między zwietrzałą korą a świeżym przełamem. Parametry fizyczne:  Masa: 2,1 kg,  Wymiary orientacyjne: ok. 17 cm × 9 cm × 11 cm.  Skład i wiek: Skrytokrystaliczna krzemionka z okresu górnej jury występująca na północno-wschodnim obrzeżu Gór Świętokrzyskich.

Charakterystyka i morfologia.  Wnętrze i świeży przełam: W dolnej oraz lewej części bryły widoczna jest odsłonięta masa krzemionkowa. Ma ona głęboki, ciemnoczekoladowy odcień, przechodzący miejscami w ciepły brąz i czerń. Powierzchnia przełamu jest gładka, lekko matowa do woskowej, z typowym dla krzemieni muszlowym układem krawędzi.  Kora i strefa zwietrzenia: Środkową oraz górną część okazu pokrywa dobrze zachowana, jasnoszara i piaskowo-beżowa kora (otoczka) krzemionkowo-wapienna. Widoczne są na niej naturalne, rdzawo-ochrowe przebarwienia pochodzące od związków żelaza, które wnikały w porowatą warstwę zewnętrzną w trakcie procesów geologicznych. Pokrój i struktura: Bryła ma nieregularny, masywny i ostrokrawędzisty kształt o wyraźnej rzeźbie (zagłębienia i naturalne progi). Świadczy to o braku silnego obtoczenia w transporcie rzecznym i sugeruje pochodzenie bezpośrednio ze złoża pierwotnego lub jego bliskiego sąsiedztwa.

Walory kolekcjonerskie i użytkowe. Okaz gabinetowy (ekspozycyjny): Waga przekraczająca 2 kg przy zachowaniu kompaktowych wymiarów (ok. 17 × 9 × 11 cm) czyni ten egzemplarz okazałym i masywnym. Dzięki płaskiej dolnej podstawie bryła powinna stabilnie prezentować się na półce lub w gablocie bez konieczności stosowania dodatkowych podstawek.

Wartość edukacyjna i naukowa: Okaz stanowi świetny materiał poglądowy. Na jednej bryle można jednocześnie zaobserwować grubą, chropowatą korę macierzystą, strefę przejściową oraz czysty, szklisty rdzeń o barwie gorzkiej czekolady. Kontekst historyczny: Krzemień czekoladowy jest surowcem endemicznym dla Polski, cenionym przez kolekcjonerów nie tylko ze względu na geologię, ale także jako główny materiał wykorzystywany w pradziejach (od paleolitu po epokę brązu) na terenie Europy Środkowej.

Masywna bryła krzemienia czekoladowego o wadze 2,1 kg to wyjątkowo duży okaz surowca, który jest niemal całkowicie pozbawiony kredowej kory, ukazując surowe, ciemne wnętrze. Tak duża masa w jednym kawałku sprawia, że jest to doskonały materiał warsztatowy do zaawansowanego łupania (krzemieniarstwa) lub rzadki okaz gabinetowy. Waga 2,1 kg plasuje ten okaz w kategorii rzadkich gabarytów jak na krzemień czekoladowy, często występujący w znacznie mniejszych konkrecjach. Dla rekonstruktorów historycznych i krzemieniarzy neolitycznych jest to idealna „buła macierzysta” – rdzeń, z której za pomocą tłuka można oddzielać duże, ostre odłupki i wióry do produkcji replik noży, siekier czy grotów. Jest to piękny, surowy okaz prezentujący klasyczne cechy polskiego krzemienia czekoladowego. Okaz bryły krzemienia czekoladowego o wyraźnym, naturalnym wzorze. Nieregularny fragment skały krzemionkowej, spłaszczona bryła naturalnego krzemienia o zróżnicowanej kolorystyce. Barwa od ciemnobrązowej i czekoladowej po niemal czarną. Bryła ma kształt nieregularny, zbliżony do wielobocznego, i miejscami ostrokrawędzistych obrysach, o niejednorodnej morfologii bryły. Widać nieregularne krawędzie, załamania i powierzchnie o odmiennych barwach. Takie cechy mogą występować zarówno w naturalnych bryłach krzemienia, jak i w materiale poddanym odłupywaniu. Występują liczne naturalnie wyglądające zagłębienia i załamania.  Jest to nieregularna bryła krzemienia czekoladowego o widocznych kontrastach między ciemną masą krzemienną a jaśniejszą powierzchnią zewnętrzną, prawie koloru białego kory. Bryłę krzemienia czekoladowego cechuje wyraźny kontrast między jasną korą a ciemnobrunatnym krzemieniem.Okaz jest autentycznym krzemieniem czekoladowym, jego naturalna postać może być bardziej interesująca kolekcjonersko niż wykonane z niego przedmioty.

Ozdobę kolekcjonerską:

  • – Wyeksponować naturalną bryłę na drewnianej podstawie.
  • – Wykonać elegancką gablotkę z opisem geologicznym.
  • – Zachować naturalną korę i kontrastujące partie brązowe.
  • – Przygotować okaz do kolekcji minerałów i skał.

Czym jest krzemień czekoladowy?

Krzemień czekoladowy to charakterystyczna odmiana krzemienia znana przede wszystkim z obszaru Gór Świętokrzyskich i ich obrzeżenia. Występuje między innymi w osadach związanych z jurajskimi utworami skalnymi regionu świętokrzyskiego. Jego nazwa nawiązuje do typowej brunatnej, czekoladowej barwy. Krzemień powstaje w wyniku procesów geochemicznych zachodzących w osadach, podczas których krzemionka koncentruje się i tworzy zwarte skupienia lub konkrecje. Jest materiałem twardym, odpornym na ścieranie i zdolnym do uzyskiwania ostrych krawędzi podczas odłupywania. Z tego powodu miał duże znaczenie w pradziejach jako surowiec do wytwarzania narzędzi. W przypadku krzemienia czekoladowego szczególnie istotne jest jego znaczenie archeologiczne. Surowiec ten był wykorzystywany przez społeczności pradziejowe, a jego naturalne wychodnie i złoża stanowiły źródło materiału do produkcji narzędzi krzemiennych.

Awers.  Widać korę zewnętrzną a także różne powierzchnie przełamu. Jasna partia w części górnej odpowiada korze krzemiennej. Najbardziej wyrazistym elementem awersu jest wydłużona, ciemnobrunatna powierzchnia biegnąca niemal poziomo przez środkową część bryły. Jej barwa obejmuje odcienie: ciemnobrązowe; czekoladowobrunatne; miejscami niemal czarne; lokalnie lekko rdzawobrunatne. Na awersie widoczne są płaszczyzny, które mogą przypominać powierzchnie powstałe w wyniku odłupywania fragmentów krzemienia.

Foto i tekst: Zbigniew Pałetko