ŁYSZKOWICE
Łyszkowice – ten maleńki zakątek Polskiej Ziemi, jest jedną z 29 miejscowości wchodzących w skład gminy Koniusza. Miejscowość ta usytuowana jest na skrzyżowaniu dwóch dróg: l z Koniuszy prowadzącej przez Łyszkowice do drogi Proszowice – Kraków E- 776, l i drogi z Polekarcic do Posądzy, dalej do Proszowic.
W okresie II wojny światowej Łyszkowice – jak cały powiat proszowicki – należał do powiatu miechowskiego. Rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 1 sierpnia 1954 roku utworzono w województwie krakowskim odrębny powiat proszowicki. Od tego dnia gmina Koniusza i miejscowość Łyszkowice należą do powiatu proszowickiego.
Łyszkowice – wieś jak wiele innych w Polsce – a jednak jedyna w swoim rodzaju, niezwykła, piękna i pełna uroku. Jest to wieś typowo rolnicza. Jak w każdej innej miejscowości, tak i tu w ludzie orzą urodzajną, czarną ziemię, sieją, żniwują. Gospodarni, pracowici, stateczni i dobrze służą swojej Ojczyźnie. Działania niepodległościowe wyrosły u pradziadów na podłożu patriotycznym. Byli pod Racławicami 4 kwietnia 1794 roku, walcząc o odrodzenie polskości ze 120 letniej niewoli zaborców. Miejscowość Łyszkowice jest starą osadą i należy zaliczyć ją do osad służebnych. Z tego okresu pozostały nazwy w zależności od służebności, czyli produkowana przedmiotów lub czynienia usług dla potrzeb książęcego dworu. Jak głosi legenda o tej miejscowości pierwsza nazwa brzmiała Łyżkowice, pisana przez „ż”. Nazwa ta pochodzi od rzemieślnika, który zamieszkiwał w tej osadzie i produkował drewniane łyżki. Z biegiem czasu zmieniła pisownię zbliżając ją do wymowy fonetycznej na obecną nazwę Łyszkowice.
Opracowanie: Zbigniew Paletko
Pod koniec XVIII i na początku XIX wieku folwark w Łyszkowicach należał do Krakowskiego Zgromadzenia Zakonnego -Wizytek, którego przełożoną była Hellerówna. Wiadomo jest, że w latach 1818 do 1825, majątek ten dzierżawił od Wizytek Szymon z Miechowa. Od 24 lutego 1825 r do końca 1831 r, dzierżawił majątek Kazimierz Girtler. Ojciec Kazimierza Girtlera – Sebastian – wziął w dzierżawę Łyszkowice od Wizytek[1]:
…za 6600 złp. Wypłacając czynsz dzierżawny zakonnicą, bowiem nie miały funduszy na swe utrzymanie, przekazując go swojemu 24 letniemu synowi Kazimierzowi.
W roku 1827, K. Girtler, Opowiadania – pamiętniki…, napisał:
W Łyszkowicach siewałem po parę korcy koniczyny, co na owe czasy wielką było rzutnością, siano łyszkowskie zabierały fury prosto z łąk do Sosnówki, na miejscu trzecia część zostawała i koniczyna.
Autor Opowiadania – pamiętniki …, K. Girtler,dzierżawił oprócz Łyszkowic prywatne majątki w miejscowości: Sosnówka, Muniakowice, i Wodziny.Pisze on dalej:
Koniczyna tam (w Sosnówce – przyp. autora), bywać nie chciała, gipsowanie (wapnowanie gleby – przyp. autora), jej dopiero co poczynało być znanym(…). Sadzawki dwie zaleźione w sadzie i podłym zarosłe wiklinem, wyszlamowałem, zapuściłem wodę i karpiami zarybiłem. Na jednej z nich była na środku kępa, była i łódź do pływania, na której nieraz woziłem mego ojca po sadzawce dokoła zacienionej drzewami.
Opisany przez K. Girtlera w 1827 roku, staw z wysepką zachował się do dnia dzisiejszego. W tym samym roku K. Girtler wspomina o karczmie pisząc:
(…) W Łyszkowicach to lud był pobożny, każde święto całym nieledwie domem modlił się w kościele. W domach żyły rodziny godnie(…). Między chłopami pijaństwa też rzadkie było – i na słońcu są plamy. Zasiadania w karczmie, szukania okazji do upitku, marnowania grosza na gorzałę – tego nie był.
Występowanie karczmy w Łyszkowicach początkiem XIX wieku potwierdzone jest na mapie Łyszkowice, z nazwami części fizjograficznymi. W środkowej części wsi występuje nazwa Zakarczmie.
Na małym wzniesieniu, na słupie kamiennym znajduje się kamienny Krzyż. Krzyż ten postawił w 1828 roku Kazimierz Girtler, sprowadzając kamień i majstra z Pińczowa.
W Słowniku geograficznym..[2]/, występuje krótka informacja na temat Łyszkowic. Jest to zapis podający, że:
Łyszkowice, wieś leży w powiecie miechowskim, gmina i parafia Koniusza. Znajduje się folwark, którego o powierzchni 396 mr. nabył Dunin za 31002 rs.
W 1831r klasztor Wizytek sprzedał folwark w Łyszkowicach Duninowi (Bolesławowi lub Leonowi). Należy przypuszczać, że kolejnym nabywcą folwarku w Łyszkowicach od Dunina była rodzina Woźniakowskich.
Na początku XX wieku powstaje wiejska biblioteka. Jest to pokolenie, które honorowo pełni służbę w obronie polskości. Po roku 1918 roku ma miejsce przewartościowanie poglądów społeczno – gospodarczych oraz oświatowych.
Inspiratorem założenia biblioteki, rozwojem kultury wsi, utrwaleniem tradycji narodowych i regionalnego folkloru w Łyszkowicach był Stanisław Solarz s. Jana[3]. i Zygmunt Pałetko. Zbierane książki i czasopisma przyczyniły się do podtrzymania polskości w zaborze rosyjskim.
W 1916 roku założono Polskie Stronnictwo Ludowe „Wyzwolenie [4]. Organizacja chłopska PSL Wyzwolenie posiadała własny sztandar. Na jednej stronie sztandaru na czerwonym tle znajdował się biały orzeł, a na drugiej stronie napis Boże zbaw Polskę. W tym czasie Polska znajdowała się pod zaborami, a miejscowość Łyszkowice pod zborem rosyjskim.
Po pierwszej wojnie światowej Sejmik Miechowski zakupił zabudowania dworskie wraz z 31 ha ziemi. Od Sejmiku Miechowskiego ziemię wydzierżawia Spółka Granum, która tworzy Szkołę Gospodarstwa Wiejskiego.
W czasie II wojny światowej 28 stycznia 1944 roku, wojskowe oddziały niemieckie dokonały pacyfikacji Łyszkowic i Posądzy, dokonując mordu na 28 młodych mężczyznach. Zbrodni tej Niemcy dokonali w odwecie za upozorowany napad na pociąg 25 stycznia, wiozący alkohol. Tragedia ta została upamiętniona pomnikiem wybudowanym w czynie społecznym na miejscu tragedii, gdzie dokonano napadu na pociąg oraz pomnikiem postawionym na cmentarzu parafialnym w Koniuszy. Niemiecka zbrodnia w Łyszkowicach stała się tematem książki Zbigniewa Pałetko pt. Pacyfikacja Łyszkowic.
W 1951 roku wieś Łyszkowice została z elektryfikowana. W niedługim czasie do każdego domu doprowadzono przewody radiowe, zamontowano odbiornik radiowy z jednym programem nadawanym z Proszowic. Odbiornik posiadał jedną gałką, którą włączano i wyłączano odbiornik oraz regulowano natężenie głośności. Popularna nawa odbiornika wśród społeczności to kołchoźnik. Odbiorca nie miał możliwości wyboru stacji radiowej. Był to najtańszy sposobów przekazywania informacji, z reguły propagandy komunistycznej dotyczącej kolektywizacji wsi polskiej – zakładania spółdzielń produkcyjny – stąd jego nazwa kołchoźnik.
Do budowy drogi asfaltowej prowadzącej przez wieś przystąpiono w 1962 roku.
Pierwsze Kółka Rolnicze w powiecie miechowskim zaczęły powstawać w 1908 roku. Kółko Rolnicze w Koniuszy powstało w 1909 roku, a prezesem został wybrany Marcjan Woźniakowski, właściciel majątku ziemskiego w Biórkowie Wielkim. Marcjan Woźniakowski nabył dobra wraz z dworem 1899 r., od Ignacego Paderwskiego, słynnego pianisty.
W późniejszym okresieStanisław Solarz był wieloletnim prezesem Koła ZSL, Kółka Rolniczego i Ochotniczej Straży Pożarnej w Łyszkowicach.
W latach 1950 – 1960 występuje apogeum rozwoju życia kulturalnego w Łyszkowicach. Powstaje między innymi Banderia Kosynierów. W dawnych latach bywało, że domy były małe i strzechą kryte, dziś są murowane, duże i energią elektryczną oświetlone. Nie tak dawno trudno było buty z błota wyciągnąć – dziś w Łyszkowicach są dwie drogi asfaltowe.
Młode pokolenie, pragnie dowieść, że jak ich ojcowie, tak i ono włączają się we współczesne problemy w służbie Ojczyzny i swojej rodzinnej wsi. Oby ta łyszkowicka młodzież, wyrosła na dziedzictwie wspaniałej gleby praojców i ojców nie zgubiła z oczu życia religijno – narodowego dla Polski, dla jej chwały i chwały swojej wsi, na której wyrosły najlepsze pokolenia.
Łyszkowice 2003. Drewniana kapliczka z roku 1859, fundacji Ewy i Ignacego Ćwiklińskich. Znajduje się w centrum wsi. Nad drzwiami wejściowymi do kaplicy jest napis fundatorów, Treść napisu znajduje się na stronie 21. W 1998 roku Henryk i Henryka Solarzowie wykonali remont kapliczki. Fot. Z. Pałetko
Wieś ta dała wybitnych ludzi kultury i wielu wspaniałych naukowców.
W centrum wsi znajduje się drewniana kapliczka, której fundatorem byli Ignacy i Ewa Ćwiklińscy w 1859 roku. Nad napisem fundatora znajduje się metalowa tabliczka, umieszczona przez wykonującego remont kapliczki w 1998 roku, Henryki i Henryka Solarzów, pochodzących z Łyszkowic, zamieszkałych w Koninie. Treść napisu:
Na chwalę Boga wykonano remont kaplicy w 1989 roku przy udziale mieszkańców Łyszkowic oraz fundatorów Henryki i Henryka Solarz, zamieszkałych w Koninie, woj. wielkopolskie.
| Kaplica w Łyszkowicach. Nad drzwiami wejściowymi znajduje się napis wyżłobiony w drzewie o następującej treści: Fondatorowie Ignacy Ćwikliński Ewa żona. Wystawili na cześć i chwałę Boga Rodzicy Maryi proszą o jedno Westchnienie do Pana Boga. Dnia 12 Lutego Roku Pańskiego 1859. |
Ochotnicza Straż Pożarna w Łyszkowicach
W dniu 17 czerwca 1923 roku w Łyszkowicach odbyło się pierwsze, założycielskie zebranie Ochotniczej Straży Pożarnej. W zebraniu przewodniczył sołtys Szczepan Wilk. Konieczność założenia straży wnioskował i przedstawił kierownik Spółki Granum Jan Łukaszewicz. Wniosek został przyjęty jednogłośnie. Z miejscowości Łyszkowice zapisało się 24 osoby. Z innych miejscowości po jednej osobie z: Piotrkowic Małych, Biurkowa Wielkiego, Koniuszy, Posądzy i Polekarcic. Członkowie opodatkowali się po 50 kg pszenicy, na zakup niezbędnego sprzętu. W 1933 roku zorganizowana została strażacka drużyna młodociana. Kronika Ochotniczej Straży Pożarnej jest prowadzona przez Aleksandra Gołdyna – juniora.
Założyciele Ochotniczej Straży Pożarnej w Łyszkowicach:
- 1. Jan Łukaszewicz 14. Mikołaj Oraczewski
- 2. Feliks Wypych 15. Stanisław Nowak
- 3. Piotr Ostrowski 16. Leon Zastawny
- 4. Roman Nowak 17. Szczepan Wilk
- 5. Bolesław Wilk 18. Zygmunt Pałetko
- 6. Piotr Oraczewski 19. Władysław Oraczewski
- 7. Józef Wypych 20. Andrzej Przykowski
- 8. Wojciech Krzeczek 21. Bronisław Kawalec
- 9. Roman Kawalec 22. Mikołaj Przewoźniak
- 10. Michał Pałetko 23. Edward Solarz
- 11. Stanisław Solarz 24. Mieczysław Wilk
- 12. Wojciech Szopa 25. Stanisław Bujak
- 13 Aleksander Gołdyn
- 26. ks. Stanisław Miętkowski z Koniuszy
- 27. Karol Królikowski z Piotrkowic Małych
- 28. Józef Lasecki z Biurkowa Wielkiego
- 29. Franciszek Gorczyca z Polekarcic
- 30. Ignacy Blitek z Posądzy
W dniu 8 lipca 1973 roku Ochotnicza Straż Pożarna w Łyszkowicach obchodziła 50-lecie. Społeczeństwo ufundowało sztandar. Pierwszym komendantem był Wilk Mieczysław.
Spółka Granum
W miejscowości Łyszkowice znajdujący się majątek dworski w XIX wieku należał do Marcjana Woźniakowskiego[5], zamieszkałego w Biórkowie Wielkim. Do niego należały również majątki w Rudnie Górnym, Górce Jaklinskiej, Polekarcicach. Ponieważ Woźniakowski popadał w zadłużenia, sprzedawał poszczególne majątki. Najpierw sprzedał Rudno, Górkę Jakinsdką i Łyszkowice. Majątek w Łyszkowicach częściowo kupili rolnicy, a 31 ha zakupił Sejmik Miechowski. Majątek ten od Sejmiku Miechowskiego wydzierżawiła Spółka Granum, która zajmowała się hodowlą twórczą zbóż. Kierownikiem Granum był Jan Łukaszewicz. Prowadził hodowlę twórczą zbóż, szczególnie specjalizując się w życie.
Szkoła Gospodarstwa Wiejskiego
W 1925 roku powstaje w Łyszkowicach żeńska Szkoła Gospodarstwa Wiejskiego. Celem tej szkoły było uczenie dziewcząt prowadzenia gospodarstw rolnych bardzo nowocześnie, jak na ówczesne czasy. W toku nauczania dużą uwagę przywiązywano do uprawy warzyw. Szkoła Rolnicza przetrwała do 1939 roku. Jeszcze przed wybuchem II wojny światowej Sejmik Miechowski sprzedał rolnikom 12 ha ziemi. W okresie okupacji niemieckiej na terenie byłej Szkoły Rolniczej kierownik gospodarstwa Jan Gawlikowski prowadził tajne nauczanie młodzieży z Łyszkowic i z okolicznych miejscowości.
W latach 1950 – 1951 prowadzone były kursy jednoroczne dla dziewcząt z zakresu hodowli drobiu. W tym czasie w gospodarstwie prowadzona była hodowla bydła zarodowego na bardzo wysokim poziomie, zaopatrując rolników z Łyszkowic i okolicznych miejscowości w młode było zarodowe, rasy nizinnej czarno – białej (nbc).
Dom Pomocy Społecznej im. Adama Chmielowskiego.
W 1952 roku powstaje w Łyszkowicach Dom Pomocy Społecznej dla osób niepełnosprawnych. Budynek dworski pozostał niezmienionym stanie, jedynie tylko dach pokryty został blachą. Pozostałe budowle jak: chlewnia, spichlerz, stodoła oraz budynek szkolny zostały całkowicie przebudowane i wyremontowane. Dom Pomocy Społecznej jest jednostką organizacyjną pomocy społecznej powiatu proszowickiego. Zapewnia całodobową opiekę dla 130 osób niepełnosprawnych intelektualnie kobiet i mężczyzn, którzy ze względu na sytuację życiową, warunki rodzinne, mieszkaniowe bądź materialne kwalifikują się do korzystania z takiej formy pomocy.
Dom Pomocy Społecznej w Łyszkowicach prowadzi od roku 1990 Barbara Zięba. W ramach świadczenia usług zapewnia i zaspakaja: potrzeby bytowe, opiekuńcze, opiekę pielęgniarską, podstawową rehabilitację leczniczą. Bezpośrednią opiekę nad mieszkańcami sprawuje personel terapeutyczno-opiekuńczy.
O Łyszkowicach z lat młodości XX w. Michał w wspominał:
Domy w ziemie wrośnięte, pokryte strzechami, z naftową lampą. Dziś murowane, piętrowe ze światłem elektrycznym rozjaśnione, z komputerami. Bywało, że butów z błota wyciągnąć było trudno. Dziś przez Radziemice przebiegają asfaltowe drogi we wszystkich kierunkach, i Szlak Kościuszkowski się znajduje…
- [1] Kazimierz Girtler, Opowiadania z lat 1803 – 1857, t I – II, [w:] Opracowanie tekstu i przypisów Zbigniew Jabłoński i Jan Staszel, Kraków 1971., s. 370 – 371 t. I.
- [2] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych Krajów Słowiańskich”, Tom V, 1884.
- [3] Stanisław Solarz s. Jana – 1966 roku uczestniczył jako delegat z ziemi proszowickiej na Kongresie Kultury. Szczegóły patrz rozdział „Bibliografia” – Stanisław Solarz.
- [4] PSL – Polskie Stronnictwo Ludowe „Wyzwolenie” – powstało 1918 roku. W 1931 roku PSL „Wyzwolenie” połączyło się z PSL „Piast” i Stronnictwem Chłopskim tworząc Stronnictwo Ludowe. Szczegóły patrz rozdział „Bibliografia”.
- [5] Woźniakowski Marcjan – Właściciele wielu majątków ziemskiej jak: Rudna Górnego, Górki Jaklińskiej, Łyszkowic, Polekarcic i Biurkowa Wielkiego, gdzie znajdowała się stała siedziba Woźniakowskich. Szczegóły patrz rozdział Bibliografia.
Zbigniew Paletko